Մաս I — Հայկական աստղագիտության լույսը․ Անանիա Շիրակացիից մինչև տիեզերքի դարաշրջան
Մաս I — Հայկական աստղագիտության լույսը․ Անանիա Շիրակացիից մինչև տիեզերքի դարաշրջան
Տիեզերքը երբեք պարզապես դատարկ տարածություն չի եղել։ Հին աշխարհում այն ընկալվում էր որպես կենդանի համակարգ, մի մեծ գրքարան, որտեղ յուրաքանչյուր աստղ, յուրաքանչյուր շարժում և յուրաքանչյուր լույս ուներ իր իմաստը։ Մարդիկ, որոնք կարողանում էին «կարդալ» այդ երկինքը, համարվում էին ոչ միայն գիտնականներ, այլ նաև գաղտնի գիտելիքի կրողներ։
Հայկական լեռնաշխարհում այս գիտելիքի ամենապայծառ ներկայացուցիչներից մեկը
Անանիա Շիրակացի-ն էր։
Նա ապրում էր մի ժամանակաշրջանում, երբ աշխարհը դեռ խրված էր առասպելների մեջ, սակայն իր աշխատություններում նա փորձում էր բացատրել տիեզերքը օրենքների և պատճառահետևանքային կապերի միջոցով։ Շիրակացին գրում էր, որ Կաթնուղին կազմված է բազմաթիվ աստղերից, մի միտք, որը գիտությունը կհաստատի միայն դարեր անց։ Նա նաև պնդում էր, որ Երկիրը գնդաձև է՝ հակադրվելով իր ժամանակի տարածված պատկերացումներին։
Սակայն Շիրակացու մտածողությունը պարզապես գիտական չէր։ Այն ուներ խորքային ընդհանրություններ հին հերմեսյան ուսմունքների հետ, որոնք վերագրվում են
Հերմես Տրիսմեգիստոս-ին։
Հերմեսյան սկզբունքը՝ «ինչ վերևում է, նույնն է ներքևում», բացահայտում է մի գաղափար, ըստ որի տիեզերքը կառուցված է նույն օրենքներով բոլոր մակարդակներում։ Այս տեսանկյունից աստղերի շարժումը պարզապես ֆիզիկական երևույթ չէ, այլ նաև արտացոլում է կյանքի և գիտակցության ներքին ռիթմերը։
Այս մտածողության արմատները կարելի է տեսնել նաև ավելի հին ժամանակներում։ Հայկական տարածքում գտնվող
Քարահունջ-ը, որը հաճախ անվանում են աշխարհի ամենահին աստղադիտարաններից մեկը, կարծես քարերով գրված երկնային քարտեզ լինի։ Քարերի անցքերը ուղղված են կոնկրետ աստղերին, և ամբողջ կառուցվածքը կապված է արևադարձերի և գիշերահավասարների հետ։ Սա վկայում է, որ դեռ հազարավոր տարիներ առաջ մարդը ոչ միայն նայում էր երկնքին, այլ փորձում էր համակարգել և հասկանալ այն։
Եթե այս ամբողջ պատկերը դիտենք որպես մեկ շարունակական գիծ, ապա տեսնում ենք հետաքրքիր օրինաչափություն․ հին աշխարհում գիտելիքը չէր բաժանվում գիտության և միստիկայի։ Այն միասնական էր։ Աստղերը միաժամանակ և՛ ֆիզիկական մարմիններ էին, և՛ նշաններ։ Դիտարկումը և ինտուիցիան աշխատում էին միասին։
Այս նույն գիծը շարունակվում է արդեն ժամանակակից գիտության մեջ՝
Վիկտոր Համբարձումյան-ի աշխատանքներով։
Նա ապացուցեց, որ տիեզերքը ստատիկ չէ, այլ մշտապես փոփոխվող և զարգացող համակարգ է։ Նրա կողմից հայտնաբերված աստղային ասոցիացիաները ցույց տվեցին, որ աստղերը ծնվում են և զարգանում, այսինքն՝ տիեզերքը կենդանի է իր խորքում։ Սա անսպասելիորեն մոտեցնում է ժամանակակից գիտությունը հին գաղափարին, որ տիեզերքը պարզապես մեխանիկական կառուցվածք չէ, այլ դինամիկ և իմաստային ամբողջություն։
Այսպիսով, եթե միացնենք Շիրակացու գիտական դիտարկումները, Հերմեսյան փիլիսոփայական սկզբունքները և Համբարձումյանի աստղաֆիզիկական բացահայտումները, ստանում ենք մի ամբողջական պատկեր։ Տիեզերքը հանդես է գալիս ոչ միայն որպես ուսումնասիրության օբյեկտ, այլ որպես լեզու, որը կարելի է սովորել և հասկանալ։
Եվ հենց այստեղ է ծագում ամենահետաքրքիր հարցը․
իսկ եթե հին քաղաքակրթությունները իրականում «հետ մնացած» չէին, այլ պարզապես օգտագործում էին գիտելիքի այլ ձև, որը մենք այսօր մասամբ կորցրել ենք։
Տիեզերքը շարունակում է խոսել։ Հարցն այն է՝
արդյո՞ք մենք դեռ ունենք ունակություն լսելու այն։