Արտակ Մովսիսյան. Նախամաշտոցյան Հայաստանի գրավոր ժառանգությունը

Արտակ Մովսիսյան. Նախամաշտոցյան Հայաստանի գրավոր ժառանգությունը

Ակադեմիկոս Գևորգ Ջահուկյանի լուսավոր հիշատակին

Գրավոր մշակույթի զարգացումը դարեր ու հազարամյակներ տևող գործընթաց է, որի ընթացքում այն կրող ժողովրդի մոտ ձևավորվում, արմատավորվում և զարգանում է գրային մտածողություն։ Մաշտոցյան գրերով սկզբնավորված ոսկեդարյան գրականությունը, անառարկելիորեն, բարձր զարգացման հասած գրային մտածողության արգասիք է, ինչից կարելի է ենթադրել նախամաշտոցյան Հայաստանում գրավոր մշակույթի զարգացման բազմադարյան ընթացք։ Որպեսզի այս միտքը չհնչի որպես զուտ տեսական եզրահանգում, փորձենք դիտարկել, թե ինչ գրեր են կիրառվել, և գրավոր մշակույթը ինչպիսի զարգացում է ապրել նախամաշտոցյան Հայաստանում։

Նախամաշտոցյան Հայաստանի դպրության մասին հնագիտական պեղումների և պահպանված մատենագրական բազմաթիվ հաղորդումների շնորհիվ այսօր ունենք հսկայական փաստական նյութ։

Ք.ա. V-III հազարամյակներում Հայկական լեռնաշխարհում ձևավորվում է պատկերագրությունը, որն իր արտահայտությունն է գտնում ինչպես ժայռապատկերների, այնպես էլ զանազան իրերի վրա։ Ք.ա. III հազարամյակում պատկերագրերի զարգացմամբ և պարզեցմամբ ստեղծվում է գծային գրերի մի համակարգ (բաղկացած 400-500 նշաններից), որը կիրառվում է մինչև Ք.ա. I հազ. սկիզբը։ Այս համակարգով կատարված շուրջ 300 արձանագրություններ են գտնվել Հայաստանի տասից ավելի հնավայրերից։ Դրանք դեռևս վերծանված չեն. անհասկանալի է մնում գրության ուղղությունը։

Ք.ա. XV-VIII դդ. Հայկական լեռնաշխարհի արևմուտքում՝ Եփրատի հովտում, կիրառվում են խեթալուվիական հիերոգլիֆները՝ գրված լուվիերենով (հայերենին մոտ ազգակից հնդեվրոպական մի լեզվով. ժամանակին ենթադրվում էր, որ դա հայերենն է)։ Գրային համակարգը բաղկացած է եղել շուրջ 500 հիերոգլիֆներից, ունեցել գրության բուստրոֆեդոն ուղղություն, կիրառվել է Փոքր Ասիայի, Սիրիայի և Հայկական լեռնաշխարհի արևմտյան տարածքներում։

Վանի թագավորությունում (Բիայնիլի, Ուրարտու, Արարատ) գործածվել են երեք գրային համակարգեր, որոնցից մեկը բնիկ տեղական մեհենագրությունն է, մյուս երկուսը՝ սեպագիր՝ ներմուծված Միջագետքից։ Տեղական մեհենագրությունը բաղկացած է շուրջ 300 մեհենանշաններից, որոնք գրվել են աջից ձախ և վերից վար ուղղություններով։ Այս համակարգը Հայկական լեռնաշխարհի սահմաններից դուրս որևէ տեղ հայտնի չէ։ Մինչ օրս հայտնաբերվել են շուրջ 1500 արձանագրություններ և մենանշաններ։ Ներկայումս վերծանված մեհենագրերի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ վանյան մեհենագրության լեզուն հնագույն հայերենն է։

Վանի թագավորությունում լայն կիրառություն են ունեցել նաև սեպագիր համակարգերը։ Սարդուրի I արքայի օրոք կանգնեցվել են ասորեստանյան սեպագրով և ասուրերենով գրված արձանագրություններ։ Իշպուինի արքայի օրոք միջագետքյան սեպագրության բարեփոխմամբ ստեղծվեց տեղական բիայնական սեպագրային համակարգը, որով մեզ են հասել շուրջ 600 մեծ ու փոքր արձանագրություններ։ Սա հայաստանյան մինչմաշտոցյան իրականության խոշորագույն գրային բարեփոխումներից մեկն էր։

Դեռևս անորոշ է մնում Ք.ա. VI դարից մինչև քրիստոնեության ընդունումն ընկած ժամանակամիջոցում մեր մեհենագրության ճակատագրի հարցը։ Ըստ մի շարք ուսումնասիրողների՝ այն շարունակել է կիրառվել մեհյաններում՝ որպես կրոնական-հմայական գրչության ձև։

Վանի թագավորության անկումից մինչև քրիստոնեության ընդունումը Հայաստանում գործածվում են նաև այբբենական գրային համակարգերը։ Դրանցից առավել լայն տարածում գտավ հունարենը՝ իր 24 տառանոց համակարգով։ Հին Առաջավոր Ասիայում առավել տարածված գրահամակարգերից մեկն արամեական այբուբենն էր, որը նույնպես կիրառվում էր Հայկական լեռնաշխարհում։

Քրիստոնեության պետականացումից հետո, հունարենին զուգահեռ, քարոզչական նպատակներով Հայաստանում լայն կիրառություն է ստանում ասորերենը։ Արքունի գրագրության, հոգևոր քարոզչության և ուսման ասպարեզներում կիրառվել են նաև պահլավերենը և այլ օտար գրային համակարգեր։

Հիշատակված հայտնի և հստակ թվագրվող գրահամակարգերից բացի, նախամաշտոցյան Հայաստանն ունի ևս երկու գրահամակարգեր, որոնք շարունակում են մնալ չվերծանված և առեղծվածային։ Դրանցից մեկը Հայաստանի երկրորդ սեպագիրն է, իսկ երկրորդը՝ հսկայանշանները։

Ամփոփելով մինչև օրս հայտնի նյութը՝ տեսնում ենք, որ նախամաշտոցյան Հայաստանում շուրջ երեք հազար տարվա ընթացքում գործածվել է տասներկու գրային համակարգ, որոնցից հինգը տեղական ծագումով, յոթը՝ ներմուծված։ Սա համաշխարհային քաղաքակրթության տեսանկյունից ևս պատկառելի թիվ է։

Վկայակոչված գրային համակարգերի կիրառմամբ նախամաշտոցյան Հայաստանում ձևավորված գրավոր մշակույթի ու գրային մտածողության արտահայտություններ կարելի է տեսնել ոսկեդարյան դպրության բազմաթիվ տարրերում։ Դրանցից առավել ակնառուն հինգերորդ դարում գրական հայերենի մշակվածության բարձր մակարդակն է։ Մի շարք ուսումնասիրողներ իրավացիորեն եզրակացրել են նախամաշտոցյան հայալեզու դպրության երկարատև գոյությունը։

Գրաբարի բառապաշարի հարստությունն ինքնին վկայում է նախամաշտոցյան շրջանում հայերենի երկարատև գրավոր մշակման մասին։ Ինչպես նշում է Գևորգ Ջահուկյանը, գրական լեզվի բառապաշարը բազմակի անգամ գերազանցում է բարբառների բառապաշարին, իսկ գրաբարի ավանդված բառապաշարը անցնում է 60 հազարից։

Նախամաշտոցյան Հայաստանի գրավոր ժառանգության հիմնական խմբերը

Ըստ ծագման և պատկանելության

Հայաստանում ստեղծված պատկերագրային համակարգերի հուշարձաններ

Օտար ծագում ունեցող, բայց Հայաստանի բնիկների կողմից կիրառված գրային համակարգերի արձանագրություններ

Հայաստանի տարածքում հայտնաբերված, սակայն օտարների կողմից ստեղծված գրակիր հուշարձաններ

Առեղծվածային ծագումով և նշանակությամբ կոթողներ

Ըստ գրային համակարգի բնույթի

1 .Բառային

2. Բառավանկային

3. Այբբենական

Ըստ գրանշանների արտաքին տեսքի

1. Պատկերանշանային

2. Գծանշանային

3. Սեպանշանային

4. Տառային

Ըստ արձանագրությունների բովանդակության

1.Արքայական արձանագրություններ

2.Ռազմական արշավանքների նկարագրություններ

3.Թագավորական հիշատակարաններ

4.Օրենքներ և կարգեր սահմանող բնագրեր

5.Նվիրատվական արձանագրություններ

6.Դրամների մակագրություններ

7.Նամակագրության արձանագրումներ

8.Հոգևոր-պաշտամունքային բնագրեր

Ժամանակագրական արձանագրություններ

1.Ընծայագրեր

2.Տապանագրեր

3.Մենանշաններ

Անհայտ բովանդակությամբ հուշարձաններ

Ավարտելով՝ անհրաժեշտ է մեկ անգամ ևս շեշտել, որ հազարամյակների ընթացքում Հայկական լեռնաշխարհում ստեղծված գրավոր մշակույթը չէր կարող անհետևանք կորչել, և մաշտոցյան դպրության կատարելությունը պայմանավորված էր նաև նախամաշտոցյան շրջանում արմատավորված գրային մտածողությամբ։

Ամփոփելով՝ տեսնում ենք, որ նախամաշտոցյան Հայաստանում կիրառվել են տասներկու գրային համակարգեր և թողնվել բազմահազար արձանագրություններ մայրենի և օտար լեզուներով։ Սա խոսուն վկայությունն է մեր նախնիների՝ գրի ու գրականության նկատմամբ տածած հարգանքի և սիրո, որի պերճախոս ապացույցն է նաև դպրության Տիր աստծո պաշտամունքը նախաքրիստոնեական շրջանում։ Այդ վերաբերմունքը շարունակվեց նաև հետագայում՝ Մեսրոպ Մաշտոցի և նրա հանճարեղ ժառանգների սրբացմամբ։

Տպագրվել է՝ «Պատմա-բանասիրական հանդես», 2005, N 2, էջ 87-100