1803, Ճապոնիա․ առեղծվածային այց, պատմություն թե՞ լեգենդ
1803 թվականին, Ճապոնիայի մեկուսացման ժամանակաշրջանում՝ Edo period, երբ երկիրը գտնվում էր Տոկուգավա շոգունատի խիստ վերահսկողության տակ և արտաքին աշխարհի հետ կապերը գրեթե ամբողջությամբ փակ էին, արձանագրվում է մի դեպք, որը մինչ այսօր շարունակում է մնալ պատմության ամենաառեղծվածային պատմություններից մեկը։ Ըստ ժամանակի մի շարք գրառումների՝ երկրի ափերին հայտնվում է տարօրինակ կառուցվածք՝ մոտավորապես 3–5 մետր չափերով շրջանաձև օբյեկտ, որը կազմված էր փայտից և մետաղական տարրերից, ուներ ապակենման պատուհաններ և ներսում՝ երիտասարդ կին, որը խոսում էր անհայտ լեզվով, իսկ պատերին նկատվում էին անծանոթ նշաններ ու խորհրդանիշներ։ Տեղացիները այն նկարագրել են որպես դատարկ կամ խոռոչ նավ, ինչը արդեն իսկ ընդգծում էր դրա անսովոր բնույթը և տարբերում այն սովորական նավերից։ Այս պատմությունը հայտնի է որպես Utsuro-bune incident և պահպանվել է մի քանի գրավոր աղբյուրներում, որոնք վերաբերում են Edo ժամանակաշրջանի առօրեական և տարօրինակ դեպքերի հավաքածուներին։
Դեպքի մասին հիշատակումներ կան հատկապես «Toen shōsetsu» և «Hyōryū kishū» նման ժողովածուներում, որտեղ ներկայացվում են տարբեր արտասովոր դեպքեր և օտարերկրյա ազդեցությունների պատմություններ։ Այդ աղբյուրներում նշվում է, որ գտնված օբյեկտը ուներ վերին հատվածում ապակենման պատուհաններ, ներքին հատվածում՝ փափուկ նյութերով ծածկված միջավայր, իսկ կնոջ մոտ եղել է փակ տուփ, որը նա չէր թողնում որևէ մեկին մոտենալ։ Կնոջ արտաքին տեսքը նույնպես տարբերվում էր տեղացիներից՝ մազերի և հագուստի առանձնահատկություններով, ինչը ավելի է խորացրել առեղծվածի զգացումը։ Նշաններն ու գրությունները, որոնք հայտնաբերվել էին օբյեկտի ներսում, չեն համընկնում հայտնի լեզուների կամ գրային համակարգերի հետ, ինչը հետագայում դարձել է տարբեր տեսությունների հիմք։
Ժամանակակից դարաշրջանում այս պատմությունը հաճախ վերաիմաստավորվում է՝ ներկայացվելով որպես հնարավոր տեխնոլոգիական կամ նույնիսկ ոչ երկրային ծագման դեպք։ Որոշ հեղինակներ պնդում են, թե այդ օբյեկտը կարող էր ունենալ էներգիայի յուրահատուկ աղբյուր կամ մեխանիզմ, որը թույլ էր տալիս օգտագործել արևային լույսը, սակայն նման պնդումները որևէ պատմական աղբյուրով չեն հաստատվում և հանդիսանում են ավելի ուշ շրջանի ենթադրություններ կամ սենսացիոն մեկնաբանություններ։ Նմանապես, տարածված է նաև այն գաղափարը, թե դեպքը կարող էր գաղտնի պահվել պետական մակարդակով, սակայն ոչ մի վավերական փաստաթուղթ չի վկայում, որ այն երբևէ դասվել է ռազմական կամ պետական գաղտնիքների շարքին։
Պատմաբաններն ու հետազոտողները առաջարկում են մի քանի հիմնական բացատրություն։ Առաջինը՝ օտարերկրյա ծագման տարբերակն է, ըստ որի հնարավոր է, որ սա եղել է եվրոպական կամ ռուսական ծագում ունեցող նավ կամ փրկանավ, որը շեղվել էր իր ուղուց։ Հաշվի առնելով, որ այդ ժամանակաշրջանում Ճապոնիան խիստ սահմանափակումներ ուներ արտաքին աշխարհի հետ կապերի հարցում, ցանկացած օտար երևույթ կարող էր ընկալվել որպես արտասովոր կամ նույնիսկ խորհրդավոր։ Երկրորդ տարբերակը ֆոլկլորային բնույթն է, քանի որ Edo ժամանակաշրջանում լայն տարածում ունեին նման պատմություններ, որոնք նկարագրում էին անհայտ ծագման օբյեկտներ և օտար մարդիկ՝ հաճախ ավելացնելով առեղծվածային տարրեր։ Երրորդ տարբերակը ժամանակակից մեկնաբանությունն է, որտեղ այս պատմությունը դիտարկվում է որպես վաղ շրջանի «անհայտ թռչող օբյեկտի» նկարագրություն, սակայն այս մոտեցումը ավելի շատ արտացոլում է 20-րդ և 21-րդ դարերի մշակութային ընկալումները, քան իրական պատմական փաստերը։
Հետաքրքիր է նաև այն, որ նմանատիպ պատմություններ հանդիպում են աշխարհի տարբեր մշակույթներում, որտեղ նկարագրվում են ծովերից կամ երկնքից հայտնվող տարօրինակ օբյեկտներ և անծանոթ մարդիկ։ Սա կարող է վկայել այն մասին, որ մարդկային երևակայությունն ու անծանոթի նկատմամբ հետաքրքրությունը հաճախ ձևավորել են նման պատմություններ՝ խառնելով իրական դեպքերը և լեգենդները։ Այնուամենայնիվ, «խոռոչ նավի» պատմությունը առանձնանում է նրանով, որ այն ունի կոնկրետ ժամանակագրություն, տեղանք և նկարագրություններ, ինչը նրան տալիս է ավելի «իրական» տեսք, նույնիսկ եթե այն ամբողջությամբ փաստացի չէ։
Արդյունքում կարելի է ասել, որ այս պատմությունը գտնվում է պատմության և լեգենդի սահմանագծին։ Մինչև այսօր պահպանվել են միայն գրավոր նկարագրություններ և պատկերներ, սակայն չկա որևէ ֆիզիկական ապացույց կամ հստակ բացատրություն, որը կվերացնի առեղծվածը։ Հենց այդ անորոշությունն է, որ «խոռոչ նավի» պատմությունը դարձնում է այնքան գրավիչ և երկար ժամանակ պահպանվող՝ որպես մի դեպք, որտեղ իրականությունը, երևակայությունը և ժամանակի մշակութային առանձնահատկությունները միախառնվել են մեկ ամբողջության մեջ։