Սարդարապատի հերոսամարտը․ Հայ ժողովրդի վերածննդի ճակատամարտը
1918 թվականի մայիսին հայ ժողովուրդը կանգնած էր գոյության եզրին։ Արևմտյան Հայաստանը արդեն կորսված էր, ցեղասպանությունից փրկված հազարավոր հայեր գաղթական դարձած ապաստան էին որոնում Արևելյան Հայաստանում։ Օսմանյան թուրքական բանակը, օգտվելով ռուսական զորքերի հեռացումից, արագ առաջանում էր դեպի Երևան՝ նպատակ ունենալով վերջնականապես ոչնչացնել հայ ժողովրդին և գրավել ամբողջ Հայաստանը։
Սակայն հենց այդ ճակատագրական պահին հայ ժողովուրդը ծնկի չեկավ։
Ճակատամարտի սկիզբը
1918 թվականի մայիսի 21-ին թուրքական զորքերը հասան Սարդարապատի շրջակայք։ Եթե նրանք անցնեին այդ տարածքը, ապա ճանապարհը դեպի Երևան բաց կլիներ։ Այդ պահին թվում էր, թե հայկական պետականությունը այլևս երբեք չի վերածնվելու։
Բայց հայ ժողովուրդը համախմբվեց։
Գյուղացիներ, հոգևորականներ, նախկին զինվորներ, կամավորներ, նույնիսկ դպրոցականներ ու մտավորականներ զենք վերցրին հայրենիքը պաշտպանելու համար։ Հայ Առաքելական եկեղեցու զանգերը հնչեցին, կոչ անելով ժողովրդին կանգնել հայրենի հողի պաշտպանության համար։
Հերոսները
Սարդարապատի հերոսամարտի գլխավոր առաջնորդներից էր զորավար Մովսես Սիլիկյանը, ով կազմակերպեց հայկական զորքերի պաշտպանությունը։ Նրա կողքին կռվում էին Դանիել Բեկ-Փիրումյանը, Դրաստամատ Կանայանը (Դրո) և բազմաթիվ անվանի ու անանուն հերոսներ։
Հայ մարտիկները կռվում էին ոչ միայն հողի, այլ ամբողջ ժողովրդի գոյության համար։
Կանայք սնունդ ու զինամթերք էին հասցնում ռազմաճակատ, բժիշկները դաշտային պայմաններում փրկում էին վիրավորներին, իսկ գյուղացիները իրենց վերջին հացն էին տալիս բանակին։
Հաղթանակը
Մայիսի 22-ից 28-ը շարունակված կատաղի մարտերի ընթացքում հայկական ուժերը կարողացան կանգնեցնել և հետ շպրտել թուրքական բանակին։ Թշնամին ծանր կորուստներ կրեց և ստիպված եղավ նահանջել։
Սարդարապատի հաղթանակը դարձավ ոչ միայն ռազմական, այլ նաև հոգևոր հաղթանակ։
Եթե Սարդարապատը պարտվեր, հնարավոր է՝ Հայաստանը ընդհանրապես չլիներ աշխարհի քարտեզի վրա։
Հայաստանի Հանրապետության ծնունդը
Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի և Ղարաքիլիսայի հերոսամարտերից հետո հայ ժողովուրդը կարողացավ փրկել իր հայրենիքի մի հատվածը և 1918 թվականի մայիսի 28-ին հռչակել Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը։
Այդ պատճառով Սարդարապատը համարվում է հայկական պետականության վերածննդի խորհրդանիշ։
Սարդարապատի խորհուրդը այսօր
Այսօր Սարդարապատի հուշահամալիրը հիշեցնում է մեզ, որ նույնիսկ ամենածանր ժամանակներում ժողովուրդը կարող է փրկվել, եթե միավորվի և պայքարի իր արժանապատվության ու ազատության համար։
Սարդարապատը պարզապես ճակատամարտ չէր։
Այն հայ ժողովրդի կամքի, հավատի և անմահ ոգու հաղթանակն էր։