ԿԵՄՏԻ ՍՖԻՆՔՍԸ

ԿԵՄՏԻ ՍՖԻՆՔՍԸ

Սակայն նախ և առաջ այն մասին, թե ինչու եմ հոդվածն անվանել «Կեմտի սֆինքսը»։ Հին եգիպտացիներն իրենց երկիրն անվանում էին Տա Կեմտ։ Այդ պատճառով ես հարկ համարեցի երկիրը կոչել հենց տեղաբնիկների տված անունով։

Եգիպտական պետությունը եվրոպացիներին վաղուց էր հայտնի, սակայն հնագիտական Եգիպտոսը եվրոպացիների համար, կարելի է ասել, պատահաբար հայտնաբերեց մի մարդ, որը գիտության հետ ոչ մի առնչություն չուներ։ Այդ մարդու անունը Նապոլեոն Բոնապարտ էր։

1798 թվականի մայիսի 19-ին 328 նավերից բաղկացած ֆրանսիական նավատորմը դուրս եկավ Թուլոնի նավահանգստից և շարժվեց դեպի Եգիպտոս։ Նավերը տեղափոխում էին ոչ միայն 38 000 զինվոր և շուրջ 200 թնդանոթ, այլև 175 գիտնականների, ինժեներների ու նկարիչների։ Նրանց թվում էր նաև նկարիչ և ճանապարհորդ Վիվան Դենոնը, որի աշխատանքները հետագայում մեծ դեր խաղացին Եգիպտոսի հնությունների ուսումնասիրման գործում։

Մինչ բրիտանական նավատորմի հրամանատար ծովակալ Հորացիո Նելսոնը Միջերկրական ծովում ապարդյուն որոնում էր ֆրանսիական նավատորմին, վերջինս 1798 թվականի հուլիսի 2-ին ափ իջավ Նեղոսի դելտայում և շարժվեց դեպի Կահիրե։

Ֆրանսիական բանակի ճանապարհը փակեց Եգիպտոսի փաստացի կառավարիչ Մուրադ բեյը՝ իր շուրջ 10 000 հիանալի պատրաստված հեծյալներով։ Նապոլեոնը սովորություն ուներ ճակատամարտից առաջ զինվորներին ոգևորող պատմական խոսքեր ասելու։ Այս անգամ ևս նա, մատնացույց անելով ավազաբլուրների վրայից վեր խոյացած Գիզեի բուրգերն ու Սֆինքսը, արտասանեց իր հայտնի խոսքերը.

«Զինվորնե՛ր, այս բուրգերի բարձունքներից ձեզ են նայում քառասուն դարեր»։

Ճակատամարտը ծանր ու արյունալի էր, սակայն ավարտվեց ֆրանսիացիների հաղթանակով։ 1798 թվականի հուլիսի 25-ին Նապոլեոնը հանդիսավոր կերպով մտավ Կահիրե։

Սակայն հաջողությունը կարճ տևեց։ Նույն թվականի օգոստոսի 1-ին Աբուկիրի ծովածոցում տեղի ունեցած հայտնի ծովային ճակատամարտում ծովակալ Նելսոնը գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացրեց ֆրանսիական նավատորմը։ Նապոլեոնի բանակը փաստորեն կտրվեց Ֆրանսիայից։ 1799 թվականի օգոստոսին նա գաղտնի լքեց Եգիպտոսը և վերադարձավ հայրենիք՝ բանակը թողնելով իր զորավարների հրամանատարության տակ։

Նապոլեոնի ամբողջ արշավանքի ընթացքում Վիվան Դենոնը գրեթե անընդհատ նկարում էր։ Նա պատկերում էր տաճարներ, արձաններ, հիերոգլիֆներ, գերեզմաններ, սյունաշարեր և այն ամենը, ինչ տեսնում էր իր շուրջը։ Եթե Նապոլեոնը զենքով նվաճեց Եգիպտոսը ընդամենը մեկ տարով, ապա Դենոնը մատիտի օգնությամբ փարավոնների երկիրը նվաճեց եվրոպական գիտության համար ընդմիշտ։

Ֆրանսիացի գիտնականների և զինվորների վրա ամենամեծ տպավորությունը թողեց Գիզեի Սֆինքսը՝ մարդկության ամենահանելուկային հուշարձաններից մեկը։

Ե՞րբ է կառուցվել Սֆինքսը

Նեղոսի ձախ ափին, Կահիրեից ոչ հեռու, վեր են խոյանում Գիզեի երեք հսկայական բուրգերը։ Դրանցից մոտ մեկ կիլոմետր հարավ-արևելք, բնական կրաքարե ժայռից ամբողջությամբ կերտված, կանգնած է Մեծ Սֆինքսը։

Նրա ընդհանուր երկարությունը մոտ 73 մետր է, բարձրությունը՝ շուրջ 20 մետր, իսկ դեմքի լայնությունը՝ ավելի քան 4 մետր։ Այն համարվում է աշխարհի ամենամեծ միաձույլ քարե արձանը։

Մաս 2. Ե՞րբ է կառուցվել Սֆինքսը

Սֆինքսի տարիքի հարցը եգիպտագիտության ամենաբարդ խնդիրներից մեկն է։ Դարեր շարունակ ընդունված է եղել, որ այն կառուցվել է մ.թ.ա. XXVI դարում՝ IV դինաստիայի փարավոն Խաֆրեի (Քեֆրենի) օրոք։ Այս տեսակետի հիմքում ընկած է այն հանգամանքը, որ Սֆինքսը գտնվում է Խաֆրեի բուրգի և նրա մահարձանային համալիրի անմիջական հարևանությամբ։

Սակայն հնագիտական պեղումները մինչև օրս չեն հայտնաբերել որևէ արձանագրություն, որտեղ ուղղակիորեն նշված լինի, որ Սֆինքսը կառուցել է հենց Խաֆրեն։ Այդ պատճառով բազմաթիվ հետազոտողներ կասկածի տակ են դնում ավանդական տեսակետը։

Սֆինքսի մարմինը քանդակված է բնական կրաքարե ժայռից, իսկ միայն առանձին հատվածներն են լրացվել քարե բլոկներով։ Դարերի ընթացքում քամին, անձրևները և անապատի ավազը մեծ վնաս են հասցրել արձանին։ Հատկապես աչքի են ընկնում նրա մարմնի վրա եղած խոր ակոսները, որոնց ծագման շուրջ մինչ օրս շարունակվում են գիտական վեճերը։

Որոշ երկրաբաններ պնդում են, որ այդ ակոսները առաջացել են ոչ թե քամու և ավազի, այլ երկարատև հորդառատ անձրևների ազդեցությամբ։ Եթե այդ տեսակետը ճիշտ է, ապա Սֆինքսը պետք է ստեղծված լիներ այն ժամանակաշրջանում, երբ Եգիպտոսի կլիման զգալիորեն ավելի խոնավ էր, այսինքն՝ հազարավոր տարիներ ավելի վաղ, քան ընդունված է պաշտոնական ժամանակագրությամբ։

Այս վարկածը մեծ հետաքրքրություն առաջացրեց, սակայն եգիպտագետների մեծ մասը շարունակում է պաշտպանել ավանդական տեսակետը՝ համարելով, որ ժայռի վնասվածքները կարելի է բացատրել նաև այլ բնական գործընթացներով։

Սֆինքսի դեմքը ևս բազմաթիվ հարցերի տեղիք է տվել։ Շատ մասնագետներ կարծում են, որ այն պատկերում է Խաֆրեին, մինչդեռ մյուսները նշում են, որ դեմքի համամասնությունները չեն համապատասխանում հայտնի փարավոնական արձաններին։ Այդ պատճառով չի բացառվում, որ արձանը տարբեր ժամանակներում վերակերտվել է, և նրա դեմքը փոխվել է ավելի ուշ։

Սֆինքսի քիթը նույնպես վաղուց դարձել է լեգենդների առարկա։ Տարածված պատմության համաձայն՝ այն գնդակոծել են Նապոլեոնի զինվորները։ Սակայն պատմական փաստաթղթերը ցույց են տալիս, որ Սֆինքսի քիթը բացակայում էր դեռևս Նապոլեոնի Եգիպտոս ժամանելուց շատ առաջ։ XV դարի արաբ պատմիչները նույնպես նկարագրել են արձանը առանց քթի։

Մինչ օրս Սֆինքսը շարունակում է պահպանել իր գաղտնիքները։ Նրա կառուցման ճշգրիտ ժամանակը, իրական ստեղծողը և սկզբնական նշանակությունը շարունակում են մնալ գիտական ուսումնասիրությունների և բանավեճերի առարկա։

Մաս 3. Սֆինքսի գաղտնիքները

Սֆինքսի շուրջ ստեղծված առեղծվածները սկսվում են դեռևս նրա անվանումից։ «Սֆինքս» բառը հունական ծագում ունի։ Հին հույներն այդպես էին կոչում առյուծի մարմնով և մարդու գլխով առասպելական արարածին։ Սակայն հին եգիպտացիները երբեք այդ անվանումը չեն օգտագործել։ Նրանք արձանը կապում էին արևի աստված Հորեմախետի («Հորուսը հորիզոնում») պաշտամունքի հետ և այն համարում էին սրբազան պահապան։

Հազարավոր տարիների ընթացքում անապատի ավազը բազմիցս ամբողջությամբ ծածկել է Սֆինքսի մարմինը։ Երբեմն երևում էր միայն գլուխը։ Տարբեր փարավոններ և իշխաններ փորձել են ազատել արձանը ավազից, սակայն յուրաքանչյուր անգամ բնությունը կրկին վերադարձրել է այն իր գիրկը։

Ամենահայտնի դեպքերից մեկը կապված է Թութմոս IV փարավոնի անվան հետ։ Ըստ «Երազի սալի» արձանագրության՝ դեռևս արքայազն եղած ժամանակ նա որսի ընթացքում հանգստացել էր Սֆինքսի գլխի ստվերում և քնել։ Երազում նրան երևացել էր Սֆինքսը, որը խոստացել էր, որ եթե ազատի իրեն ավազից, կդառնա Եգիպտոսի փարավոնը։ Թութմոսը կատարել է այդ խոստումը և հետագայում իսկապես գահ է բարձրացել։ Այդ իրադարձության հիշատակին Սֆինքսի թաթերի միջև կանգնեցվել է գրանիտե սալ, որը պահպանվել է մինչև մեր օրերը։

Դարեր շարունակ բազմաթիվ ճանապարհորդներ հավատացել են, որ Սֆինքսի ներսում կամ նրա տակ թաքնված են գաղտնի սրահներ, թունելներ և հնագույն գանձեր։ XX դարում իրականացված երկրաբանական հետազոտությունները հայտնաբերել են որոշ խոռոչներ և բնական ճեղքեր, սակայն մինչ այժմ որևէ ապացույց չկա, որ դրանցում գոյություն ունի գաղտնի գրադարան կամ թաքստոց։

Այնուամենայնիվ, Սֆինքսի շուրջ հետաքրքրությունը չի մարում։ Ամեն տարի հազարավոր հնագետներ, պատմաբաններ և զբոսաշրջիկներ այցելում են Գիզե՝ փորձելով ավելի լավ հասկանալ աշխարհի ամենահայտնի հուշարձաններից մեկի պատմությունը։

Գիտության առաջընթացը հնարավորություն է տալիս կիրառել ժամանակակից մեթոդներ՝ լազերային սկանավորում, եռաչափ մոդելավորում, երկրառադիոլոկացիոն հետազոտություններ և արբանյակային դիտարկումներ։ Այս տեխնոլոգիաները թույլ են տալիս ուսումնասիրել հուշարձանը՝ առանց այն վնասելու, և բացահայտել մինչ այժմ անհայտ մանրամասներ։

Սակայն որքան շատ փաստեր են հայտնի դառնում, այնքան ավելի շատ նոր հարցեր են առաջանում։ Հենց այդ պատճառով Սֆինքսը շարունակում է մնալ ոչ միայն Հին Եգիպտոսի խորհրդանիշը, այլև մարդկության ամենամեծ պատմական հանելուկներից մեկը։

Մաս 4. Ժամանակի հանելուկը և պատճառականության սկզբունքը

Սֆինքսի կառուցման ժամանակի հարցը մեզ անխուսափելիորեն բերում է ավելի խոր խնդրի՝ ժամանակի բնույթի ուսումնասիրությանը։ Եթե մենք չենք կարողանում ճշգրտորեն որոշել հուշարձանի տարիքը, ապա արդյո՞ք ժամանակի մասին մեր պատկերացումներն ամբողջական են։

Ժամանակակից գիտությունը մեծ հաջողությունների է հասել բնության օրենքների բացահայտման գործում։ Մաթեմատիկական հավասարումները թույլ են տալիս մեծ ճշգրտությամբ նկարագրել մոլորակների շարժումը, աստղերի զարգացումը, ատոմների վարքը և բազմաթիվ այլ երևույթներ։ Սակայն այդ նույն հավասարումներում հաճախ բացակայում է մի կարևոր հասկացություն՝ պատճառականությունը։

Դասական մեխանիկայի օրենքներում ժամանակը սովորաբար հանդես է գալիս որպես չափման միջոց։ Հավասարումները կարող են աշխատել ինչպես դեպի ապագա, այնպես էլ դեպի անցյալ։ Այսպես կոչված «ժամանակի սլաքը» դրանցում չի երևում։ Բայց իրական աշխարհում մենք միշտ տեսնում ենք մեկ ուղղություն. ապակին կարող է կոտրվել, սակայն երբեք ինքն իրեն չի վերականգնվում, ծուխը տարածվում է օդում, բայց չի հավաքվում կրկին իր սկզբնական վիճակին։

Այս տարբերությունը ցույց է տալիս, որ բնության մեջ գոյություն ունի մի գործընթաց, որը միայն մաթեմատիկական հավասարումներով ամբողջությամբ հնարավոր չէ նկարագրել։ Այդ գործընթացը կապված է ժամանակի անշրջելիության հետ։

Ֆիզիկայում այդ երևույթը հաճախ բացատրվում է ջերմադինամիկայի երկրորդ օրենքով։ Համակարգերը ժամանակի ընթացքում ձգտում են անցնել ավելի հավանական վիճակների, իսկ անկարգության չափը՝ էնտրոպիան, ընդհանուր առմամբ աճում է։ Հենց այս աճն է ստեղծում ժամանակի ուղղվածության տպավորությունը։

Սակայն որոշ գիտնականներ կարծում են, որ դա միայն հետևանք է, այլ ոչ թե հիմնական պատճառը։ Նրանց կարծիքով, ժամանակն ինքնին կարող է ունենալ որոշակի ֆիզիկական հատկություններ, որոնք դեռևս ամբողջությամբ բացահայտված չեն։ Եթե այդպես է, ապա պատճառը և հետևանքը պարզապես տրամաբանական կապեր չեն, այլ բնության հիմնարար օրենքներից մեկը։

Եթե երբևէ հնարավոր լինի ամբողջությամբ հասկանալ ժամանակի էությունը, ապա գուցե հնարավոր դառնա նոր լույս սփռել ոչ միայն Սֆինքսի կառուցման գաղտնիքի, այլև մարդկության պատմության բազմաթիվ այլ հանելուկների վրա։

Մաս 5. Պատճառականությունը և ժամանակի ուղղվածությունը

Պատճառականության սկզբունքը գիտության ամենահիմնական գաղափարներից մեկն է։ Այն ասում է, որ յուրաքանչյուր հետևանք ունի իր պատճառը, և որևէ իրադարձություն չի կարող տեղի ունենալ առանց դրան նախորդող պատճառի։ Սակայն, որքան էլ այս միտքը բնական թվա, դրա ճշգրիտ գիտական ձևակերպումը մինչ օրս լիովին ավարտված չէ։

Պատճառը միշտ նախորդում է հետևանքին։ Այդ պարզ օրինաչափությունն է մեզ թույլ տալիս տարբերել անցյալը ապագայից։ Եթե պատճառներն ու հետևանքները հնարավոր լիներ փոխանակել տեղերով, ապա ժամանակի ուղղվածությունը կկորցներ իր իմաստը։

Դասական մեխանիկայում ժամանակը հաճախ դիտարկվում է որպես հավասարաչափ հոսող մեծություն, որի նկատմամբ ֆիզիկական օրենքները գրեթե համաչափ են։ Սակայն իրական աշխարհում մենք մշտապես հանդիպում ենք անշրջելի գործընթացների։ Ծառը աճում է սերմից, մարդը ծնվում, հասունանում և ծերանում է, աստղերը ծնվում ու մարում են։ Բնության մեջ այս ընթացքը միշտ ունի մեկ ուղղություն։

Հենց այդ պատճառով բազմաթիվ գիտնականներ ենթադրել են, որ ժամանակը պարզապես իրադարձությունների հաշվիչ չէ։ Հնարավոր է՝ այն ինքնին բնության ակտիվ հատկություն է, որն ազդում է նյութի և էներգիայի զարգացման վրա։

Եթե ժամանակն իսկապես օժտված է նման հատկությամբ, ապա այն կարելի է պատկերացնել ոչ միայն որպես միջավայր, որի մեջ տեղի են ունենում իրադարձությունները, այլև որպես գործոն, որը մասնակցում է դրանց ձևավորմանը։ Այդ դեպքում պատճառականությունը կդառնա ոչ թե տրամաբանական կանոն, այլ Տիեզերքի հիմնարար օրենքներից մեկը։

Այս գաղափարը կարող է նոր բացատրություններ առաջարկել բազմաթիվ բարդ երևույթների համար՝ սկսած տարրական մասնիկների փոխազդեցությունից մինչև գալակտիկաների զարգացումը։ Այն նաև կարող է օգնել հասկանալու, թե ինչու է Տիեզերքը զարգանում հենց այն ուղղությամբ, որը մենք անվանում ենք ժամանակի ընթացք։

Սակայն այս ամենը դեռևս գիտական որոնումների և տեսական ուսումնասիրությունների ոլորտում է։ Ժամանակի բնույթի մասին վերջնական պատասխաններ առայժմ չկան, և հենց այդ անորոշությունն է շարունակում ոգեշնչել ֆիզիկոսներին, աստղագետներին և փիլիսոփաներին՝ որոնելու աշխարհի ամենախոր գաղտնիքների բանալին։

Մաս 6. Ժամանակի ակտիվ հատկության վարկածը

Եթե ընդունենք, որ ժամանակը միայն իրադարձությունների հաջորդականությունը չափող մեծություն չէ, այլ ունի նաև սեփական ֆիզիկական հատկություններ, ապա անհրաժեշտ է վերանայել բնության մասին մեր շատ պատկերացումներ։

Մինչ այժմ տեսական ֆիզիկայում ժամանակը հիմնականում դիտարկվում է որպես այն «բեմը», որի վրա տեղի են ունենում բոլոր երևույթները։ Սակայն հնարավոր է, որ այն ոչ միայն բեմ լինի, այլև ինքն էլ մասնակցի «ներկայացմանը»՝ ազդելով նյութի, էներգիայի և տեղեկատվության փոխազդեցությունների վրա։

Այս տեսակետի համաձայն՝ յուրաքանչյուր նյութական համակարգ անընդհատ գտնվում է ժամանակի ազդեցության ներքո։ Ժամանակի հոսքը կարող է լինել ոչ միայն փոփոխությունների չափիչ, այլև այն գործոնը, որը ստիպում է համակարգերին անցնել մի վիճակից մյուսը։ Այդ դեպքում ժամանակը դադարում է լինել պասիվ մեծություն և դառնում է Տիեզերքի կառուցվածքի ակտիվ բաղադրիչ։

Այս գաղափարը հետաքրքիր հարց է առաջադրում նաև ջերմադինամիկայի երկրորդ օրենքի վերաբերյալ։ Ըստ դասական պատկերացումների՝ մեկուսացված համակարգերում էնտրոպիան ժամանակի ընթացքում աճում է, և համակարգը ձգտում է հավասարակշռության։ Սակայն եթե ժամանակն ունի սեփական ակտիվ հատկություններ, ապա հնարավոր է, որ որոշ գործընթացներ պայմանավորված լինեն ոչ միայն էնտրոպիայի աճով, այլև ժամանակի ներքին կառուցվածքով։

Այս վարկածը դեռևս փորձարարական վերջնական հաստատում չունի։ Այնուամենայնիվ, ժամանակակից ֆիզիկայում շարունակվում են ուսումնասիրությունները քվանտային ձգողության, տարածաժամանակի կառուցվածքի և տիեզերագիտության ոլորտներում, որոնք կարող են ապագայում նոր պատկերացում տալ ժամանակի էության մասին։

Հենց այս պատճառով ժամանակը շարունակում է մնալ ոչ միայն ֆիզիկայի, այլև փիլիսոփայության ամենախոր խնդիրներից մեկը։ Մենք կարողանում ենք չափել նրա ընթացքը, սակայն դեռևս չենք հասկանում նրա իրական բնույթը։

Եթե երբևէ հաջողվի բացահայտել ժամանակի հիմնարար հատկությունները, ապա հնարավոր կլինի նորովի մեկնաբանել ոչ միայն Տիեզերքի զարգացումը, այլև այնպիսի պատմական հուշարձանների ծագումն ու նշանակությունը, ինչպիսին Գիզեի Մեծ Սֆինքսն է։ Գուցե հենց այդ ժամանակ մարդկությունը մի քայլ ևս մոտենա իր ամենահին հարցերից մեկի պատասխանին՝ ինչպե՞ս և ինչո՞ւ են ստեղծվել անցյալի այս հսկայական կոթողները։

Մաս 7. Ժամանակը, տիեզերքը և մարդկության մեծ հարցերը

Ժամանակի բնույթի ուսումնասիրությունը վաղուց դուրս է եկել միայն ֆիզիկայի սահմաններից։ Այն դարձել է նաև փիլիսոփայության, աստղագիտության և տիեզերագիտության կարևորագույն խնդիրներից մեկը։ Յուրաքանչյուր նոր հայտնագործություն նոր հարցեր է առաջացնում՝ արդյո՞ք ժամանակը գոյություն ունի ինքնուրույն, թե այն ծնվում է նյութի և էներգիայի փոխազդեցությունից։

Ալբերտ Էյնշտեյնի հարաբերականության տեսությունը ցույց տվեց, որ ժամանակը բացարձակ մեծություն չէ։ Այն սերտորեն կապված է տարածության հետ՝ կազմելով միասնական տարածաժամանակ։ Հսկայական զանգված ունեցող մարմինները կարող են դանդաղեցնել ժամանակի ընթացքը, իսկ մեծ արագությամբ շարժվող համակարգերում ժամանակն անցնում է տարբեր կերպ, քան հանգիստ վիճակում գտնվող դիտորդի համար։

Սակայն նույնիսկ այս հեղափոխական պատկերացումը չի տվել վերջնական պատասխան։ Հարաբերականության տեսությունը հիանալի նկարագրում է մոլորակների, աստղերի և գալակտիկաների շարժումը, իսկ քվանտային մեխանիկան՝ ատոմների և տարրական մասնիկների աշխարհը։ Բայց այս երկու մեծ տեսությունները մինչ օրս ամբողջությամբ չեն միավորվել մեկ միասնական օրենքի մեջ։

Գիտնականները ենթադրում են, որ այդ միավորող տեսությունը կարող է բացահայտել նաև ժամանակի ամենախոր գաղտնիքները։ Հնարավոր է՝ հենց այնտեղ է թաքնված պատճառականության իրական բնույթը, ինչպես նաև Տիեզերքի ծննդյան առաջին ակնթարթների բացատրությունը։

Սֆինքսը, կարծես, դարձել է այդ հավերժական որոնումների խորհրդանիշը։ Հազարավոր տարիներ նա լուռ նայում է արևածագին, անապատին և մարդկանց սերունդներին։ Փոխվում են պետություններն ու քաղաքակրթությունները, զարգանում է գիտությունը, ստեղծվում են նոր տեսություններ, սակայն Սֆինքսի լռությունը շարունակում է հիշեցնել, որ բնության բոլոր գաղտնիքները դեռևս չեն բացահայտվել։

Հնարավոր է, որ ապագա սերունդները կարողանան պատասխանել այն հարցերին, որոնք այսօր դեռևս հանելուկ են թվում։ Իսկ մինչ այդ Սֆինքսը կմնա ոչ միայն Հին Եգիպտոսի հանճարի վկայությունը, այլև մարդկային գիտելիքի սահմանների խորհրդանիշը՝ շարունակելով հրավիրել նոր հետազոտությունների և նոր բացահայտումների։

Մաս 8. Սֆինքսը՝ հավերժության խորհրդանիշ

Սֆինքսը միայն հնագիտական հուշարձան չէ։ Դարերի ընթացքում այն դարձել է մարդկության ամենաճանաչված խորհրդանիշներից մեկը։ Նրա հայացքը, ուղղված դեպի արևելք, կարծես ամեն առավոտ դիմավորում է ծագող արևին՝ խորհրդանշելով կյանքի, վերածննդի և հավերժության գաղափարը։

Հին եգիպտացիների համար արևը տիեզերական կարգի հիմքն էր։ Ամեն օր արևի ծագումն ու մայրամուտը մարմնավորում էին կյանքի անվերջ շրջապտույտը։ Այդ պատճառով Սֆինքսը, որը պահպանում էր Գիզեի թագավորական դամբարանները, ոչ միայն քարե արձան էր, այլև սրբազան պահապան, որի առաքելությունը փարավոնների հավերժական հանգիստը պաշտպանելն էր։

Դարերի ընթացքում Սֆինքսը բազմիցս հայտնվել է ավազի տակ։ Երբեմն երևացել է միայն նրա գլուխը, իսկ մարմինը ամբողջությամբ թաղված է եղել անապատում։ Չնայած դրան՝ նա շարունակել է գոյատևել՝ դիմանալով քամիներին, շոգին, երկրաշարժերին և մարդկային գործունեության հետևանքներին։

XIX և XX դարերում իրականացված պեղումների ու վերականգնողական աշխատանքների շնորհիվ արձանը կրկին ամբողջությամբ բացվեց։ Միաժամանակ սկսվեցին նաև գիտական նոր ուսումնասիրություններ, որոնց նպատակն էր պարզել ոչ միայն Սֆինքսի կառուցման ժամանակը, այլև նրա ներքին կառուցվածքն ու պահպանության վիճակը։

Ժամանակակից տեխնոլոգիաները՝ լազերային սկանավորումը, եռաչափ մոդելավորումը, երկրառադարային հետազոտությունները և բարձր ճշգրտության թվային քարտեզագրումը, հնարավորություն են տվել ուսումնասիրել հուշարձանը՝ առանց այն վնասելու։ Չնայած այդ առաջընթացին՝ Սֆինքսի վերաբերյալ բազմաթիվ հարցեր դեռևս բաց են մնում։

Արդյո՞ք ապագայում նոր հայտնագործությունները վերջնականապես կբացահայտեն նրա գաղտնիքները։ Թե՞ Սֆինքսը միշտ կպահպանի իր առեղծվածի մի մասը՝ հիշեցնելով, որ մարդկության գիտելիքն անընդհատ ընդլայնվում է, բայց երբեք չի ավարտվում։

Հավանաբար հենց այդ անլուծելի հարցերն են Սֆինքսին դարձրել ոչ միայն Հին Եգիպտոսի, այլև ամբողջ մարդկային քաղաքակրթության խորհրդանիշներից մեկը։ Նրա լուռ ներկայությունը կարծես կոչ է՝ շարունակել որոնել ճշմարտությունը, ուսումնասիրել անցյալը և երբեք չդադարել հարցեր տալ բնության ու պատմության մեծ գաղտնիքների մասին։

Հոդվածը կազմեց Նորայր Սաֆարին