Ինչու ԽՍՀՄ-ը հրաժարվեց ատոմային փամփուշտներից
Ինչու ԽՍՀՄ-ը հրաժարվեց ատոմային փամփուշտներից
Ատոմային փամփուշտները բազմիցս նկարագրվել են ֆանտաստիկ գրականության մեջ, սակայն քչերը գիտեն, որ ԽՍՀՄ-ի համար նման զինամթերքը ոչ թե ֆանտաստիկա էր, այլ իրականություն։ Այդպիսի մեկ փամփուշտը կարող էր հալեցնել զրահապատ տանկ, իսկ մի քանի ատոմային փամփուշտներ կարող էին քանդել բազմահարկ շենք։ Այդ դեպքում ինչու Խորհրդային Միությունը ստիպված եղավ դադարեցնել այդպիսի հզոր զինամթերքի արտադրությունը։
Պարզվում է, որ հենց ԽՍՀՄ-ում, այն ժամանակ, երբ երկիրը ձգտում էր ռազմական հավասարակշռության (իսկ երբեմն նաև գերազանցության) ԱՄՆ-ի նկատմամբ, ստեղծվել էին ատոմային փամփուշտներ։ Դրանք ոչ միայն ստեղծվել էին, այլ նաև փորձարկվել էին։ Խոսքը վերաբերում էր 14,3 մմ և 12,7 մմ տրամաչափի փամփուշտներին՝ ծանր գնդացիրների համար։ Ստեղծվել էր նաև 7,62 մմ տրամաչափի տարբերակ, սակայն ոչ թե Կալաշնիկովի ավտոմատի, այլ դրա հաստոցային գնդացրի համար։ Այդ փամփուշտը դարձավ աշխարհում ամենափոքր միջուկային զինամթերքը։
Ինչպես հայտնի է, ցանկացած միջուկային զենքում պետք է լինի բաժանվող նյութ։ Սովորաբար օգտագործվում են ուրանի-235-ը կամ պլուտոնիում-239-ը, սակայն դրանց դեպքում անհրաժեշտ է առնվազն մեկ կիլոգրամից ավելի զանգված՝ այսինքն՝ կրիտիկական զանգված։ Երբ հայտնաբերվեց տրանսուրանային տարրը՝ կալիֆորնիումը (մասնավորապես՝ դրա 252 իզոտոպը), պարզվեց, որ դրա կրիտիկական զանգվածը ընդամենը 1,8 գրամ է։ Բացի այդ, դրա քայքայման ժամանակ առաջանում են միանգամից 5-8 նեյտրոններ (համեմատության համար՝ ուրանի և պլուտոնիումի դեպքում՝ 2-3)։ Այսինքն՝ բավական էր սեղմել այդ նյութի փոքրիկ «գնդիկը», որպեսզի առաջանա միջուկային պայթյուն։ Այդ պատճառով էլ առաջացավ գայթակղություն օգտագործել կալիֆորնիումը ատոմային փամփուշտներում։
Կալիֆորնիումը ստանալու երկու եղանակ կա՝
առաջինը՝ այն ստացվում է հզոր ջերմամիջուկային պայթյունների ժամանակ,
երկրորդը՝ ատոմային ռեակտորներում։
Սակայն ջերմամիջուկային պայթյունները ավելի արդյունավետ են, քանի որ նեյտրոնների հոսքը շատ ավելի մեծ է։ Բայց առանց միջուկային փորձարկումների՝ կալիֆորնիում ստանալը դժվար է, իսկ փամփուշտների համար այն անհրաժեշտ էր մեծ քանակությամբ։
Ինքը՝ փամփուշտը, չափազանց պարզ կառուցվածք ուներ։ Կալիֆորնիումից պատրաստվում էր փոքրիկ դետալ՝ մոտ 5-6 գրամ քաշով, որը ձևով նման էր երկու կիսագնդերից կազմված «գանտելի»։ Փամփուշտի ներսում գտնվող փոքր պայթուցիկը սեղմում էր այն՝ դարձնելով գնդիկ, ինչի արդյունքում առաջանում էր գերկրիտիկական վիճակ և տեղի էր ունենում միջուկային պայթյուն։ Փամփուշտի ներսում տեղադրված էր նաև կոնտակտային պայթուցիչ։
Սակայն գլխավոր խնդիրը ջերմությունն էր։ Կալիֆորնիումը անընդհատ քայքայվում էր և տաքանում։ Այդպիսի փամփուշտը արտադրում էր մոտ 5 վտ ջերմություն։ Ջերմության պատճառով փոխվում էին պայթուցիկի հատկությունները, և փամփուշտը կարող էր նույնիսկ ինքնուրույն պայթել կամ խցանվել զենքի մեջ։
Դրա համար անհրաժեշտ էր հատուկ սառեցման համակարգ՝ հեղուկ ամոնիակով, որը պահպանում էր մոտ -15°C ջերմաստիճան։ Այդ համակարգը ծանր էր (մոտ 110 կգ) և պահանջում էր էլեկտրաէներգիա։
Փամփուշտը կարելի էր օգտագործել սառեցումից հանելուց հետո միայն 30 րոպեի ընթացքում։ Հակառակ դեպքում այն պետք էր վերադարձնել սառեցման համակարգ կամ ոչնչացնել։
Մյուս խնդիրն այն էր, որ պայթյունի հզորությունը անկայուն էր՝ 100-ից մինչև 700 կգ տրոտիլի համարժեքով։ Բացի այդ, պայթյունը թույլ էր հարվածային ալիքով, բայց ուժեղ՝ ճառագայթմամբ։
Արդյունքում նման փամփուշտները վտանգավոր էին նաև օգտագործողների համար։ Թույլատրվում էր արձակել առավելագույնը երեք կրակոց։
Բացի այդ, պարզվեց, որ ջուրը կարող էր խանգարել միջուկային ռեակցիային, և սկսեցին փորձարկել «ջրային զրահ»։
Վերջապես, կալիֆորնիումը շատ թանկ էր, իսկ միջուկային փորձարկումների սահմանափակումից հետո դրա արտադրությունը դժվարացավ։ Քանի որ նման զենքը ռազմական անհրաժեշտություն չէր ներկայացնում, ծրագիրը փակվեց Բրեժնևի կյանքի վերջում։
Փամփուշտների պահպանման ժամկետը նույնպես սահմանափակ էր՝ մոտ 6 տարի, և դրանք չեն պահպանվել մինչ օրս։
Հոդվածը `ՆՈՐԱՅՐ ՍԱՖԱՐՅԱՆԻ