ԲԱՔՈՒՆ ՀԻՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐՈՒՄ․ ԱԹԼԻ-ԲԱԳԱՎԱՆԻՑ ՄԻՆՉԵՎ ՆԵՐԿԱՅԻՍ ԲԱՔՈՒ

ԲԱՔՈՒՆ ՀԻՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐՈՒՄ․ ԱԹԼԻ-ԲԱԳԱՎԱՆԻՑ ՄԻՆՉԵՎ ՆԵՐԿԱՅԻՍ ԲԱՔՈՒ

 

Բաքվի հնագույն պատմության և քաղաքի անվան ծագման շուրջ գոյություն ունեն տարբեր տեսակետներ։ Առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում վաղ միջնադարյան հայկական աշխարհագրական աղբյուրները, հատկապես Անանիա Շիրակացուն վերագրվող VII դարի «Աշխարհացոյցը», որտեղ Կասպից ծովին հարող տարածքների նկարագրության ժամանակ հիշատակվում են Փայտակարանը և նրա գավառները։ Ժամանակակից գիտական գրականության մեծ մասը «Աշխարհացոյցը» վերագրում է Անանիա Շիրակացուն, թեև աշխատության հեղինակության հարցը պատմագիտության մեջ քննարկումների առարկա է եղել։

 

Փայտակարանը «Աշխարհացոյցում»

 

«Աշխարհացոյցը» Մեծ Հայքը ներկայացնում է 15 աշխարհների կամ նահանգների բաժանված։ Դրանց թվում է նաև Փայտակարանը՝ Կասպից ծովին և Արաքսի ստորին հոսանքին հարող տարածքում։ Հայ պատմագիտական գրականության մեջ Փայտակարանը նույնպես ներկայացվում է Մեծ Հայքի 15 աշխարհներից մեկը։

 

Պահպանված հին հայկական տարբերակներից մեկում Փայտակարանի մասին կարդում ենք.

 

«Փայտակարան յելից կայ Ուտիոյ առ Երասխաւ. գաւառս ունի երկոտասան...»

 

Այնուհետև թվարկվում են գավառները և տեղանունները, որոնց շարքում հանդիպում են նաև «Աթլի, Բագաւան» ձևերը։ Մակար Բարխուդարյանցի աշխատությունում բերված ձեռագրային մեկ այլ տարբերակում հանդիպում է նաև «Աթշի, Բագաւան» ձևը։

 

Այս հիշատակությունն է հետագայում դարձել Բաքվի հին անվան վերաբերյալ քննարկումների կարևոր հիմքերից մեկը։

 

Աթլի-Բագավանը և Բաքուն

 

Հայ լեզվաբան և արևելագետ Քերովբե Պատկանյանը, որը XIX դարում ուսումնասիրել և ռուսերեն է թարգմանել «Աշխարհացոյցը», Ալտի/Աթլի-Բագավանը նույնացրել է Բաքվի հետ։ Այս նույնացումը հետագայում հայտնվել է Բաքվի և քաղաքի հայկական համայնքի պատմությանը նվիրված աշխատություններում։

 

Բաքվի պատմության վերաբերյալ ժամանակակից ամփոփագրերում նույնպես նշվում է, որ V–VIII դարերի հայկական աղբյուրների՝ Մովսես Խորենացու և Անանիա Շիրակացու հետ կապված ավանդության մեջ հանդիպում են Atli-Bagavan, Ateshi-Bagavan կամ պարզապես Bagavan ձևերը, որոնք մի շարք հեղինակներ կապում են ներկայիս Բաքվի հետ։

 

Սա կարևոր հանգամանք է․ Բաքվի հետ նույնացվող տեղանունը հայկական աշխարհագրական գրականության մեջ փաստագրված է դեռ վաղ միջնադարում։

 

Իսկ արդյո՞ք այն կոչվել է «Բաքուակերտ»

 

Այստեղ անհրաժեշտ է տարբերել պատմական փաստը հետագա մեկնաբանությունից։

 

«Աշխարհացոյցի» մեզ հասած հատվածում «Բաքուակերտ» անունը բառացիորեն չի հանդիպում։ Աղբյուրում հանդիպում են Աթլի/Աթշի և Բագաւան ձևերը։ Հետևաբար «Բաքուակերտը» չի կարելի ներկայացնել որպես Անանիա Շիրակացու բնագրում բառացիորեն գրված քաղաքի անուն։

 

Նույն կերպ, միայն «Աթլի-Բագավանի»՝ Բաքվի հետ նույնացումը դեռ ինքնին չի ապացուցում, որ ներկայիս Բաքու քաղաքը հիմնադրվել է հայերի կողմից։

 

Պատմականորեն հաստատվող փաստն ավելի կոնկրետ է. վաղ միջնադարյան հայկական աշխարհագրական ավանդությունը հիշատակում է Աթլի/Աթշի-Բագավանը Փայտակարանի տարածքում, իսկ Քերովբե Պատկանյանը հետագայում այն նույնացրել է Բաքվի հետ։

 

Ի՞նչ է նշանակում «Բագավան»

 

«Բագավան» անվանումը ևս հետաքրքիր է։ Բաքվի անվան ստուգաբանության վերաբերյալ գոյություն ունեն մի քանի տեսություններ, և դրանցից մեկը այն կապում է հին իրանական baga՝ «աստված» բառի հետ։

 

Այս պատճառով Bagavan-ը մեկնաբանվել է «աստծո վայր» կամ «աստծո քաղաք» իմաստով։ Բաքվի անվան ծագման վերաբերյալ այս տեսակետը գոյակցում է այլ ստուգաբանական վարկածների հետ, և հարցը վերջնականապես փակված չէ։

 

Ուստի միայն «Բագավան» անվան գոյությունից նույնպես հնարավոր չէ եզրակացնել քաղաքի բնակչության էթնիկ կազմը կամ հիմնադրի ինքնությունը։

 

Ինչո՞ւ է հայկական աղբյուրը կարևոր

 

«Աշխարհացոյցը» սովորական ուշ շրջանի պատմական պատմություն չէ։ Այն վաղ միջնադարյան հայկական աշխարհագրական աշխատություն է և բացառիկ նշանակություն ունի Մեծ Հայքի, Կովկասի և Սասանյան Իրանի պատմական աշխարհագրության ուսումնասիրության համար։ Աշխատության տեղեկությունները նկարագրում են տարածաշրջանի աշխարհագրական պատկերն արաբական նվաճումներից առաջ։

 

Հետևաբար այն փաստը, որ Բաքվի հետ հետագայում նույնացված Աթլի-Բագավանը հայտնվում է հայկական աշխարհագրական ավանդության մեջ, պատմագիտական առումով կարևոր վկայություն է։

 

Բաքուն և հայկական պատմական ներկայությունը

 

Բաքվի հայկական պատմությունը, սակայն, միայն այս տեղանվամբ չի սահմանափակվում։ Հետագա դարերում քաղաքում ձևավորվեց նշանակալի հայկական համայնք, իսկ հատկապես XIX–XX դարերում հայերը մեծ դեր ունեցան քաղաքի տնտեսական, արդյունաբերական, մշակութային և հասարակական կյանքում։

 

Այսպիսով, Բաքվի հայկական հետքի մասին խոսելիս կարելի է առանձնացնել երկու տարբեր հարց.

 

Առաջինը՝ հին աշխարհագրությունը. «Աշխարհացոյցում» Փայտակարանի տարածքում հիշատակվում է Աթլի/Աթշի-Բագավանը, որը Քերովբե Պատկանյանը նույնացրել է ներկայիս Բաքվի հետ։

 

Երկրորդը՝ քաղաքի հայկական համայնքի հետագա պատմությունը. Բաքվում դարերի ընթացքում գոյություն է ունեցել հայկական ներկայություն, որը հատկապես մեծ նշանակություն է ստացել նոր ժամանակներում։

 

Եզրակացություն

 

Հետևաբար պատմական աղբյուրներից կարելի է վստահորեն ասել հետևյալը.

 

Անանիա Շիրակացուն վերագրվող «Աշխարհացոյցում» Փայտակարանը ներկայացվում է Մեծ Հայքի աշխարհներից մեկը, իսկ նրա տարածքում հիշատակվում է Աթլի/Աթշի-Բագավանը։ Հայ արևելագետ Քերովբե Պատկանյանը այդ տեղանունը նույնացրել է ներկայիս Բաքվի հետ։

 

Սակայն աղբյուրն ինքնին «Բաքուակերտ» անունը չի օգտագործում և ուղղակիորեն չի ասում, որ Բաքու քաղաքը հիմնադրել են հայերը։ Այդ երկու պնդումները պետք է տարբերել հայկական հին աղբյուրներում Բաքվի հետ նույնացվող տեղանվան իրական հիշատակումից։

 

Հենց սկզբնաղբյուրների վրա հիմնված այս տարբերակն է պատմականորեն ավելի ամուր և դժվար վիճարկելի։

 

#Բաքու #Բագավան #ԱթլիԲագավան #ԱնանիաՇիրակացի #Աշխարհացոյց #Փայտակարան #ՄեծՀայք #ՀայոցՊատմություն #ՀայկականԺառանգություն #Պատմություն

@ARARMEDIA